Gegeneraliseerde angststoornis diagnosticeren (DSM-5-TR criteria)

Veel mensen herkennen dat ze “te veel piekeren”, maar overmatig piekeren alleen is niet voldoende om een diagnose te stellen van een gegeneraliseerde angststoornis (GAS). In de praktijk draait het niet alleen om de vraag óf iemand piekert, maar vooral hoe dat piekeren zich in de tijd ontwikkelt en functioneert.

Bij sommige mensen is piekeren tijdelijk en verdwijnt het zodra een probleem is opgelost. Bij anderen ontwikkelt het zich tot een aanhoudende mentale strategie om onzekerheid te voorspellen, te voorkomen of te controleren. Bij GAS verandert dit proces geleidelijk in een zichzelf in stand houdend patroon, waarbij de geest voortdurend op zoek gaat naar mogelijke risico’s, zelfs wanneer er geen directe dreiging is.

Het diagnosticeren van GAS gaat daarom verder dan alleen het herkennen van symptomen. Er wordt beoordeeld of het piekeren:

• Een chronisch en moeilijk te controleren proces is, in plaats van een tijdelijke reactie
• Zich voordoet in meerdere levensgebieden (bijvoorbeeld werk, gezondheid en relaties)
• Niet in verhouding staat tot het werkelijke risico
• Gepaard gaat met mentale en lichamelijke spanning die aanhoudt

Daarnaast wordt gekeken naar de impact op het dagelijks functioneren en of de klachten beter verklaard kunnen worden door een andere aandoening, zoals depressie, sociale angst, of trauma-gerelateerde klachten zoals complexe PTSS.

Dit onderscheid is belangrijk, omdat meer dan 60% van de mensen met GAS ook één of meerdere andere psychische aandoeningen heeft. Zonder een gestructureerde beoordeling kunnen symptomen gemakkelijk verkeerd geïnterpreteerd worden of aan een onjuist onderliggend mechanisme worden toegeschreven.

Op deze pagina vind je de DSM-5-TR criteria die psychologen en psychiaters gebruiken om te bepalen of angstklachten passen bij het diagnostisch patroon van een gegeneraliseerde angststoornis.

DSM-5-TR criteria voor gegeneraliseerde angststoornis

Volgens de DSM-5-TR is de diagnose van een gegeneraliseerde angststoornis gebaseerd op een specifiek patroon van piekeren, en niet alleen op hoe intens de angst voelt. Hieronder vind je de belangrijkste criteria, aangevuld met voorbeelden van hoe deze zich vaak in het dagelijks leven uiten.

A. Overmatige angst en piekeren

Overmatige angst en piekeren, die gedurende minimaal 6 maanden op de meeste dagen aanwezig zijn, en betrekking hebben op verschillende gebeurtenissen of activiteiten (zoals werk, gezondheid of relaties).

In de praktijk betekent dit vaak dat het piekeren zich niet beperkt tot één onderwerp, maar zich verspreidt over verschillende levensgebieden. Iemand kan zich bijvoorbeeld overdag zorgen maken over werk, ’s avonds over gezondheid en ’s nachts over familie. Zelfs wanneer één probleem is opgelost, verschuift de aandacht snel naar een volgend mogelijk probleem.

Een veelgehoorde ervaring is: “Zodra ik het ene onder controle heb, vindt mijn hoofd wel weer iets anders om zich zorgen over te maken.” Deze voortdurende mentale activiteit maakt het moeilijk om tot rust te komen of het gevoel te hebben dat je “klaar bent met nadenken”.

B. Moeite om het piekeren onder controle te houden

De persoon heeft moeite om het piekeren te beheersen of te stoppen.

Dit is één van de belangrijkste criteria. Mensen met GAS proberen vaak te stoppen met piekeren, maar merken dat hun gedachten automatisch blijven terugkomen. Zelfs wanneer ze beseffen dat hun zorgen overdreven of onrealistisch zijn, lukt het niet om zich ervan los te maken.

Bijvoorbeeld: iemand ligt in bed en probeert te slapen, zegt tegen zichzelf “er is niets om me zorgen over te maken”, maar blijft toch urenlang scenario’s in gedachten doorlopen. Anderen beschrijven het als een gevoel dat hun aandacht steeds opnieuw wordt “meegetrokken” in mogelijke problemen.

C. Bijkomende symptomen

De angst en het piekeren gaan gepaard met drie (of meer) van de volgende symptomen, die gedurende minimaal 6 maanden op de meeste dagen aanwezig zijn:

• Rusteloosheid of een opgejaagd gevoel: Een constante innerlijke spanning, alsof er iets mis kan gaan.
• Snel vermoeid zijn: Je mentaal uitgeput voelen, zelfs zonder fysieke inspanning.
• Concentratieproblemen: Moeite met focussen doordat je aandacht steeds naar zorgen wordt getrokken.
• Prikkelbaarheid: Sneller geïrriteerd raken, vaak door aanhoudende mentale belasting.
• Spanning in de spieren: Bijvoorbeeld in schouders, nek of kaak, zonder duidelijke lichamelijke oorzaak.
• Slaapproblemen: Moeite met inslapen of doorslapen door een actief hoofd.

Veel mensen beschrijven dit als het gevoel dat ze “altijd aan staan”, waarbij zowel lichaam als geest moeite hebben om te ontspannen, zelfs in veilige of rustige situaties.

D. Beperkingen in het dagelijks functioneren

De angst, het piekeren of de lichamelijke klachten veroorzaken duidelijke lijdensdruk of beperkingen in het dagelijks functioneren.

Dit kan zich uiten in verminderde productiviteit op het werk, moeite met het nemen van beslissingen, spanning in relaties of het vermijden van situaties die onzekerheid oproepen. Zo kan iemand beslissingen uitstellen, zich overmatig voorbereiden op eenvoudige taken, of herhaaldelijk geruststelling zoeken bij anderen.

E. Niet veroorzaakt door middelen of een medische aandoening

De klachten worden niet veroorzaakt door middelen (zoals medicatie, cafeïne of drugs) of door een medische aandoening.

Bijvoorbeeld: angstklachten als gevolg van schildklierproblemen of het gebruik van stimulerende middelen worden niet gediagnosticeerd als GAS, ook al lijken de symptomen sterk op elkaar.

F. Niet beter verklaard door een andere stoornis

De klachten worden niet beter verklaard door een andere psychische stoornis, zoals:

• paniekstoornis (angst voor paniekaanvallen)
• overige angststoornissen
• OCD (intrusieve gedachten en dwanghandelingen)
• PTSS (traumagerelateerde hyperalertheid)
• somatisch-symptoomstoornis (gezondheidsgerelateerde angst)

Bijvoorbeeld: iemand die zich vooral zorgen maakt over het hebben van een ernstige ziekte kan eerder last hebben van gezondheidsangst dan van GAS. Op dezelfde manier kan angst die specifiek gericht is op sociale situaties wijzen op sociale angst, in plaats van een gegeneraliseerde angststoornis.

Waarom klachten vaak verkeerd worden geïnterpreteerd

Veel mensen vragen zich af of ze een gegeneraliseerde angststoornis (GAS) hebben, vooral wanneer ze regelmatig piekeren of stress ervaren. In de praktijk worden klachten echter vaak verkeerd geïnterpreteerd of te simplistisch bekeken.

Een veelvoorkomende gedachte is: “Ik pieker veel, dus ik zal wel GAS hebben.” Hoewel overmatig piekeren een belangrijk kenmerk is, is dit op zichzelf niet voldoende voor een diagnose. Het gaat vooral om het patroon, de duur en de functie van het piekeren.

Veelvoorkomende patronen die verward kunnen worden met GAS

• Stressgerelateerd piekeren: Tijdens periodes van hoge druk (zoals deadlines, examens of veranderingen in het leven) kan piekeren tijdelijk toenemen. In deze gevallen is het piekeren meestal gekoppeld aan een specifieke situatie en neemt het af zodra de stressfactor verdwijnt.
• Overdenken of perfectionisme: Sommige mensen analyseren beslissingen uitgebreid of streven naar zekerheid voordat ze handelen. Dit kan lijken op GAS, maar gaat niet altijd gepaard met dezelfde mate van oncontroleerbare en aanhoudende angst in meerdere levensgebieden.
• Gezondheidsangst: Piekeren dat vooral gericht is op lichamelijke gezondheid (bijvoorbeeld angst voor ziektes of symptomen) kan beter verklaard worden door gezondheidsangst of een somatisch-symptoomstoornis.
• Sociale angst: Wanneer zorgen vooral gaan over beoordeeld worden, je schamen of hoe anderen je zien, kan dit wijzen op sociale angst in plaats van GAS.
• Traumagerelateerde hyperalertheid: Wanneer angst samenhangt met eerdere ervaringen en gepaard gaat met een voortdurend gevoel van dreiging of waakzaamheid, kan dit overlappen met patronen zoals bij complexe PTSS.

Het belangrijkste verschil: hoe piekeren functioneert

Het belangrijkste onderscheid ligt niet zozeer in het onderwerp van het piekeren, maar in hoe de geest omgaat met onzekerheid.

Bij GAS functioneert piekeren vaak als een doorlopende copingstrategie. Het wordt gebruikt om risico’s te voorspellen, negatieve uitkomsten te voorkomen en een gevoel van controle te creëren. In plaats van onzekerheid op te lossen, houdt het de geest echter gevangen in een voortdurende stroom van “wat als”-gedachten.

Mensen met GAS beschrijven hun ervaring vaak als:

• “Mijn hoofd staat altijd aan”
• “Ik kan het niet uitzetten”
• “Zelfs als alles goed gaat, voelt het alsof er iets mis kan gaan”

Waarom dit onderscheid belangrijk is

Het is belangrijk om te begrijpen of jouw klachten passen bij een gegeneraliseerde angststoornis, omdat verschillende patronen om verschillende aanpakken vragen. Het behandelen van stress, perfectionisme of traumagerelateerde angst op dezelfde manier als GAS is vaak niet effectief.

Twijfel je hierover? Een gestructureerde beoordeling kan duidelijkheid geven. Je kunt beginnen met het invullen van een gegeneraliseerde angststoornis test of door de symptomen van GAS uitgebreider te bekijken.

Veelgestelde vragen over het diagnosticeren van een gegeneraliseerde angststoornis