Sociale angststoornis: symptomen, diagnose en behandeling

De sociale angststoornis (ook wel sociale fobie genoemd) is een veelvoorkomende en behandelbare angststoornis die wordt gekenmerkt door een intense angst om beoordeeld, negatief geëvalueerd of afgewezen te worden in sociale of prestatiegerichte situaties.

Volgens de DSM-5-TR omvat een sociale angststoornis diagnose een aanhoudende angst voor situaties waarin iemand wordt blootgesteld aan mogelijke beoordeling door anderen. Dit kan bijvoorbeeld gaan om gesprekken, het ontmoeten van onbekenden, geobserveerd worden (bijvoorbeeld eten of schrijven), of optreden voor anderen (zoals presentaties of sollicitatiegesprekken).

De kern van de angst ligt niet zozeer in de situatie zelf, maar in de mogelijkheid van negatieve beoordeling. Bijvoorbeeld: angst om zichtbaar zenuwachtig te zijn, iets verkeerd te zeggen, of als incompetent over te komen. Als gevolg hiervan vermijden veel mensen deze situaties of doorstaan ze deze met intense angst.

In de klinische praktijk uit sociale angst zich vaak in patronen van vermijding en veiligheidsgedrag, zoals overmatig voorbereiden, oogcontact vermijden, gesprekken mentaal oefenen, of afhankelijk zijn van geruststelling van anderen. Hoewel deze strategieën op korte termijn de angst verminderen, houden ze het probleem op lange termijn in stand.

Zonder behandeling kan sociale angst een grote invloed hebben op relaties, carrièrekansen en de algehele kwaliteit van leven. Met een gestructureerde en evidence-based aanpak is echter vaak aanzienlijke verbetering mogelijk.

DSM-5-TR diagnosecriteria voor sociale angststoornis

De onderstaande criteria zijn gebaseerd op de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR), de huidige standaard die door clinici wordt gebruikt voor het stellen van een diagnose van sociale angststoornis.

Voor een diagnose is er sprake van een consistent patroon van angst, vermijding en spanning dat het dagelijks functioneren aanzienlijk belemmert.

A. Duidelijke angst of spanning in één of meerdere sociale situaties waarin de persoon mogelijk wordt beoordeeld door anderen. Voorbeelden zijn sociale interacties (bijvoorbeeld een gesprek voeren, onbekenden ontmoeten), geobserveerd worden (bijvoorbeeld eten of drinken), en optreden voor anderen (bijvoorbeeld een presentatie geven).
Een presentatie geven voor een (onbekend) publiek kan erg stressvol zijn en lichamelijke klachten veroorzaken, zoals een droge mond, trillen, zweten, tintelingen, duizeligheid, pijn op de borst, kortademigheid, hartkloppingen en een versnelde hartslag. Iemand met een sociale angststoornis is vaak bang dat anderen deze symptomen opmerken, wat als beschamend of vernederend wordt ervaren.

B. De persoon is bang dat hij of zij zich op een manier zal gedragen of angstsymptomen zal vertonen die negatief beoordeeld worden (bijvoorbeeld als beschamend, vernederend of afwijzend).
Deze angst versterkt lichamelijke symptomen, waardoor de angst verder toeneemt.

C. De sociale situaties roepen vrijwel altijd angst of spanning op.
Een zekere mate van spanning bij bijvoorbeeld een eerste date of een presentatie is normaal. Echter, wanneer iemand telkens angst ervaart in dit soort situaties, wijst dit op een onderliggend probleem.

D. De sociale situaties worden vermeden of doorstaan met intense angst of spanning.
Mensen proberen angstige situaties vaak te vermijden. Als dat niet mogelijk is, worden deze situaties doorgaans doorstaan met veel spanning en ongemak. Belangrijk: soms gebruikt iemand veiligheidsgedrag om de angst te verminderen. Veiligheidsgedrag verwijst naar handelingen, objecten of personen die worden ingezet om angst te reduceren, zoals een vriend meenemen naar een afspraak of een deodorant bij zich dragen voor extra zekerheid.

E. De angst of spanning is buiten proportie in verhouding tot het werkelijke gevaar van de situatie en de socioculturele context.
Wanneer iemand sterker reageert dan de situatie rechtvaardigt, kan dit wijzen op moeite met het omgaan met bepaalde situaties.

F. De angst, spanning of vermijding is aanhoudend en duurt meestal 6 maanden of langer.

G. De angst, spanning of vermijding veroorzaakt klinisch significante lijdensdruk of beperkingen in sociaal, beroepsmatig of ander belangrijk functioneren.
Iemand met een sociale angststoornis kan bijvoorbeeld sociale situaties vermijden en daardoor kansen missen, zoals promoties of sociale contacten.

H. De angst, spanning of vermijding is niet het gevolg van middelengebruik (zoals drugs of medicatie) of een lichamelijke aandoening.
Sommige middelen of medicatie kunnen klachten veroorzaken die lijken op sociale angst, zoals trillen, zweten of hartkloppingen. Daarom is het belangrijk deze factoren uit te sluiten bij een diagnose.

I. De angst, spanning of vermijding kan niet beter verklaard worden door een andere psychische stoornis, zoals paniekstoornis, lichaamsdysmorfische stoornis, of autismespectrumstoornis.
Verschillende stoornissen hebben overlappende symptomen. Zo komen slaapproblemen voor bij depressie, maar ook bij PTSS. Het is daarom belangrijk om andere stoornissen uit te sluiten.

J. Als er sprake is van een lichamelijke aandoening (bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson, obesitas of zichtbare littekens), dan is de angst, spanning of vermijding duidelijk niet gerelateerd of buitensporig.
Met andere woorden: de symptomen kunnen niet beter verklaard worden door een lichamelijke aandoening.