Somatische symptoomstoornis: symptomen, oorzaken en behandeling

Geschreven door Niels Barends, MSc, psycholoog met meer dan 14 jaar klinische ervaring in de behandeling van angststoornissen, trauma-gerelateerde klachten en somatische symptoomstoornis. Bijgewerkt mei 2026.

Somatische symptoomstoornis (SSS) is een psychische aandoening waarbij lichamelijke klachten, zoals pijn, vermoeidheid, duizeligheid, maag- en darmklachten of andere lichamelijke sensaties, veel stress veroorzaken en moeilijk te beheersen worden. De symptomen kunnen wel of niet volledig verklaard worden door een medische aandoening, maar de angst, stress en voortdurende bezorgdheid rondom de klachten staan centraal binnen de stoornis.

Mensen met somatische symptoomstoornis “verbeelden” hun klachten niet. De lichamelijke klachten zijn echt. Wat de stoornis klinisch relevant maakt, is de manier waarop de symptomen verbonden raken met aanhoudende piekergedachten, herhaald controleren, geruststelling zoeken bij artsen, vermijding, angst voor ziekte of een sterke focus op lichamelijke sensaties.

In de klinische praktijk bevindt somatische symptoomstoornis zich vaak op het snijvlak van lichaam, stress, angst en trauma. Sommige mensen ontwikkelen klachten na langdurige emotionele spanning, terwijl anderen steeds meer bezig raken met hun gezondheid na ziekte, letsel, medische onzekerheid of eerdere ervaringen waarbij zij zich onveilig voelden in hun lichaam. De symptomen kunnen ook overlap vertonen met angststoornissen, complexe PTSS, paniekklachten of depressie.

Op deze pagina leggen we uit wat somatische symptoomstoornis is, hoe je het kunt herkennen, wat mogelijke oorzaken zijn en welke behandelingen kunnen helpen. Je kunt ook onze pagina’s bekijken over de oorzaken van somatische symptoomstoornis, de behandeling van somatische symptoomstoornis, of de somatische symptoomstoornis test doen.

Wat is somatische symptoomstoornis?

Somatische symptoomstoornis ontstaat wanneer lichamelijke klachten een centrale bron worden van emotionele stress of beperkingen in het dagelijks functioneren. Deze klachten kunnen bestaan uit pijn, vermoeidheid, maag- en darmklachten, duizeligheid, seksuele klachten, neurologische symptomen of andere lichamelijke sensaties.

Belangrijk is dat somatische symptoomstoornis niet betekent dat klachten “ingebeeld” zijn of “tussen de oren zitten”. Veel mensen met deze aandoening ervaren echte lichamelijke klachten. De diagnose richt zich vooral op de relatie tussen de lichamelijke symptomen en de gedachten, emoties en gedragingen rondom deze symptomen.

Iemand kan bijvoorbeeld extreem bezorgd raken over lichamelijke sensaties, voortdurend geruststelling zoeken, vaak artsen bezoeken, activiteiten vermijden uit angst dat klachten verergeren, of veel tijd besteden aan het controleren van het lichaam. Hierdoor kunnen de klachten nog bedreigender en moeilijker beheersbaar aanvoelen.

In sommige gevallen komt somatische symptoomstoornis samen voor met andere psychische aandoeningen waarbij emotionele disregulatie, trauma of verhoogde stressgevoeligheid een rol spelen, zoals borderline persoonlijkheidsstoornis, angststoornissen of PTSS.

Voor partners, vrienden of familieleden kunnen deze patronen soms moeilijk te begrijpen zijn. Naasten weten vaak niet goed hoe zij moeten reageren, zeker wanneer medische geruststelling de angst of spanning van de persoon niet vermindert. Dit kan leiden tot frustratie of misverstanden binnen relaties.

Volgens de diagnostische richtlijnen zijn de symptomen meestal langdurig aanwezig en gaan ze gepaard met overmatige gezondheidsgerelateerde gedachten, gevoelens of gedragingen gedurende een langere periode. In veel gevallen duren de klachten minimaal zes maanden.

Het stellen van de diagnose somatische symptoomstoornis kan ingewikkeld zijn, omdat artsen eerst lichamelijke aandoeningen of medische verklaringen voor de klachten moeten uitsluiten. Sommige mensen ondergaan jarenlang medische onderzoeken, bezoeken specialisten of blijven geruststelling zoeken voordat de psychologische en stressgerelateerde componenten van de klachten worden herkend.

Wat veroorzaakt somatische symptoomstoornis?

SSS ontstaat meestal niet door één enkele oorzaak. In de meeste gevallen ontwikkelt de stoornis zich door een combinatie van biologische gevoeligheid, stress, trauma, angst, emotionele belasting, aangeleerde copingmechanismen en de manier waarop iemand lichamelijke sensaties interpreteert.

Sommige mensen worden extreem alert op lichamelijke signalen na een ziekte, medische onzekerheid, paniekaanvallen of langdurige stress. Anderen zijn opgegroeid in een omgeving waarin emoties weinig ruimte kregen, onveilig voelden of moeilijk geuit konden worden. In zulke gevallen kan psychologische spanning zich sterker via het lichaam gaan uiten.

Ook factoren zoals perfectionisme, verhoogde stressgevoeligheid, gezondheidsangst, emotionele disregulatie en voortdurende alertheid van het zenuwstelsel kunnen bijdragen aan het ontstaan of in stand houden van SSS.

Meer informatie over deze mechanismen vind je op onze pagina over

de oorzaken van somatische symptoomstoornis
.

Somatische klachten en trauma

Onderzoek suggereert dat trauma een belangrijke rol kan spelen bij somatische klachten. Een studie liet zien dat ongeveer één op de twee mensen met SSS traumatische ervaringen met primaire verzorgers in de jeugd rapporteerde [8]. Dit betekent niet dat trauma altijd de oorzaak is, maar wel dat vroege emotionele veiligheid, stressregulatie en lichamelijke dreigingsreacties in sommige gevallen een belangrijke rol spelen.

Trauma kan het zenuwstelsel gevoeliger maken voor lichamelijke sensaties. Wanneer het lichaam heeft geleerd voortdurend alert te zijn op gevaar, kunnen normale lichamelijke signalen sneller als bedreigend worden geïnterpreteerd. Hierdoor ontstaat vaak een vicieuze cirkel van angst, lichamelijke spanning, controleergedrag en toenemende klachten.

Bij sommige mensen overlappen de klachten met
complexe PTSS,
angststoornissen,
paniekklachten of depressieve symptomen. Het herkennen van deze overlap is belangrijk, omdat behandeling zich soms zowel op lichamelijke angst als op onderliggende emotionele ervaringen moet richten.

Behandeling van somatische symptoomstoornis

SSS is behandelbaar. Therapie richt zich meestal op het verminderen van angst en spanning rondom lichamelijke sensaties, het doorbreken van controleergedrag, het verbeteren van emotieregulatie en het ontwikkelen van een minder angstige relatie met het lichaam.

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is één van de meest onderzochte behandelmethoden voor somatische symptoomstoornis en somatoforme klachten [1],[3]. CGT helpt mensen om catastrofale interpretaties van lichamelijke sensaties te herkennen, geruststellingsgedrag te verminderen en stap voor stap weer vertrouwen op te bouwen in het dagelijks functioneren.

Ook psychodynamische therapie kan effectief zijn bij bepaalde vormen van somatische klachten [2]. Wanneer trauma een belangrijke rol speelt, kunnen traumagerichte therapieën zoals
EMDR therapie
worden ingezet. Onderzoek naar EMDR bij somatische klachten staat nog in ontwikkeling, maar laat veelbelovende resultaten zien bij sommige cliënten [9].

Meer informatie vind je op onze pagina over

de behandeling van somatische symptoomstoornis
.

Wanneer professionele hulp zoeken?

Professionele hulp kan zinvol zijn wanneer lichamelijke klachten leiden tot voortdurende angst, piekeren, vermijding, controleergedrag of beperkingen in het dagelijks leven. Dit geldt vooral wanneer medische geruststelling de angst niet vermindert, wanneer je voortdurend met je lichaam bezig bent of wanneer klachten invloed hebben op werk, relaties, slaap of emotioneel welzijn.

Een psycholoog of psychiater kan helpen beoordelen of het patroon past bij SSS, gezondheidsangst, trauma-gerelateerde klachten, angststoornissen, depressie of een andere aandoening. Therapie kan daarnaast helpen om weer meer rust, veiligheid en vertrouwen in het lichaam te ervaren.

Veelgestelde vragen over somatische symptoomstoornis

Wetenschappelijke referenties

• [1] Sumathipala, A. (2007). What is the evidence for the efficacy of treatments for somatoform disorders? A critical review of previous intervention studies. Psychosomatic Medicine, 69, 889-900.
• [2] Sattel, H., Lahmann, C., Gündel, H., Guthrie, E., Kruse, J., Noll-Hussong, M., … & Schneider, G. (2012). Brief psychodynamic interpersonal psychotherapy for patients with multisomatoform disorder: randomised controlled trial. The British Journal of Psychiatry, 200, 60-67.
• [3] Kroenke, K. (2007). Efficacy of treatment for somatoform disorders: a review of randomized controlled trials. Psychosomatic Medicine, 69, 881-888.
• [4] De Waal, M. W., Arnold, I. A., Eekhof, J. A., & Van Hemert, A. M. (2004). Somatoform disorders in general practice. The British Journal of Psychiatry, 184, 470-476.
• [5] Jacobi, F., Wittchen, H. U., Hölting, C., Höfler, M., Pfister, H., Müller, N., & Lieb, R. (2004). Prevalence, co-morbidity and correlates of mental disorders in the general population: results from the German Health Interview and Examination Survey (GHS). Psychological Medicine, 34, 597-611.
• [6] Becker, S., Al Zaid, K., & Al Faris, E. (2002). Screening for somatization and depression in Saudi Arabia: a validation study of the PHQ in primary care. The International Journal of Psychiatry in Medicine, 32, 271-283.
• [7] Roca, M., Gili, M., Garcia-Garcia, M., Salva, J., Vives, M., Campayo, J. G., & Comas, A. (2009). Prevalence and comorbidity of common mental disorders in primary care. Journal of Affective Disorders, 119, 52-58.
• [8] Annemiek van, D., Julian D, F., Onno van der, H., Maarten JM, V. S., Peter GM, V. D. H., & Martina, B. (2011). Childhood traumatization by primary caretaker and affect dysregulation in patients with borderline personality disorder and somatoform disorder. European Journal of Psychotraumatology, 2, 5628.
• [9] van Rood, Y. R., & de Roos, C. (2009). EMDR in the treatment of medically unexplained symptoms: A systematic review. Journal of EMDR Practice and Research, 3, 248-263.
• [10] Rief, W., Hessel, A., & Braehler, E. (2001). Somatization symptoms and hypochondriacal features in the general population. Psychosomatic Medicine, 63, 595-602.