Burn-out behandeling en herstel: professionele hulp

Een goede burn-out behandeling begint met begrijpen waardoor iemand uitgeput is geraakt en waarom het niet meer lukt om buiten het werk voldoende te herstellen. Soms ligt het probleem vooral bij een aanhoudend hoge werkdruk. Ook moeite met het stellen van grenzen kan bijdragen aan het ontstaan van een burn-out.

Veel mensen blijven doorwerken, ondanks toenemende burn-outklachten, zoals concentratieproblemen of sneller geïrriteerd raken door collega’s. Deze klachten kunnen ervoor zorgen dat iemand minder efficiënt werkt en dit probeert te compenseren door harder of langer te werken. Daardoor blijft er steeds minder tijd over om te herstellen.

Psychologische begeleiding kan helpen om gewoonten te herkennen die bijdragen aan uitputting en om anders met werkdruk om te gaan. Herstel hangt echter ook af van de mate waarin de omstandigheden die de burn-out hebben veroorzaakt, kunnen worden veranderd. Iemand die voortdurend met onredelijk hoge eisen wordt geconfronteerd, zal waarschijnlijk niet volledig herstellen door alleen psychologische begeleiding. Daarnaast is het belangrijk om te onderzoeken of bepaalde klachten mogelijk samenhangen met andere psychische problemen, zoals angstklachten of depressie.

Niet iedereen met een burn-out heeft dezelfde ondersteuning nodig. Onze gratis Barends Burnout Inventory (BBI) onderzoekt vier dimensies van burn-out: uitputting, mentale afstand, cognitieve problemen en emotionele problemen. Op basis van je vragenlijstresultaten biedt het Road to Recovery-rapport persoonlijke uitleg en praktische oefeningen die aansluiten bij jouw klachten. Het rapport is beschikbaar als downloadbare PDF voor € 19,99.

Hoe werkt een burn-out behandeling?

De eerste stap bij de behandeling van een burn-out is onderzoeken waardoor iemand uitgeput blijft. Daarbij kijken we zowel naar de werkomstandigheden als naar de manier waarop iemand omgaat met de eisen die aan hem of haar worden gesteld. Iemand die regelmatig twaalf uur per dag werkt omdat er te weinig personeel is, heeft met een ander probleem te maken dan iemand die tot laat blijft doorwerken omdat het ongemakkelijk voelt om taken onafgemaakt te laten.

Als een te hoge werkdruk de belangrijkste oorzaak is, vormt het verminderen van die belasting een belangrijk onderdeel van het herstel. Dit kan betekenen dat iemand tijdelijk minder uren werkt of met de werkgever bespreekt welke verantwoordelijkheden kunnen worden aangepast. Alleen vrij nemen biedt waarschijnlijk geen blijvende oplossing als iemand daarna terugkeert naar precies dezelfde omstandigheden.

Psychologische begeleiding kan vooral nuttig zijn wanneer ingesleten gewoonten het moeilijk maken om de druk te verminderen. Iemand die zich bijvoorbeeld verantwoordelijk voelt voor het oplossen van ieder probleem op het werk, kan heel goed beseffen dat hij uitgeput is, maar toch moeite hebben om taken aan anderen over te laten. Begeleiding kan helpen om te begrijpen waarom een stap terugdoen zo ongemakkelijk voelt en om te oefenen met andere manieren van reageren.

Herstel vraagt ook om voldoende tijd om de uitputting te laten afnemen. Sommige mensen hebben een periode van verminderde activiteit nodig voordat ze hun gebruikelijke verantwoordelijkheden weer kunnen oppakken. In dat geval kan het helpen als hun partner tijdelijk wat meer huishoudelijke taken overneemt. Anderen kunnen blijven werken, mits de werkdruk beheersbaar wordt. Welke aanpak het meest geschikt is, hangt af van de ernst van de klachten en de mogelijkheden om de werkomstandigheden te veranderen.

Een burn-out behandeling moet daarom worden afgestemd op de persoon en diens omstandigheden. Daarnaast is het belangrijk om na te gaan of andere gezondheidsproblemen mogelijk bijdragen aan de aanhoudende uitputting. Bij ernstige klachten of wanneer verbetering uitblijft ondanks duidelijke aanpassingen, kan aanvullend onderzoek nodig zijn.

Bij Barends Psychology Practice richt de begeleiding zich op het begrijpen van de factoren die hebben bijgedragen aan iemands uitputting en wat er moet veranderen om herstel mogelijk te maken. Daarbij kijken we onder andere naar de manier waarop iemand met werkdruk omgaat. Iemand die bijvoorbeeld steeds extra verantwoordelijkheden op zich neemt, kan heel goed begrijpen dat de werkdruk te hoog is, maar toch moeite hebben om nee te zeggen. Psychologische begeleiding kan helpen om te ontdekken waarom het stellen van grenzen zo ongemakkelijk voelt en hoe iemand dit gedrag kan veranderen.

De aanpak hangt af van de ernst van de klachten. Bij ernstige uitputting kan het in eerste instantie nodig zijn om de belasting te verminderen en voldoende tijd te nemen voor herstel. Naarmate de klachten afnemen, kan de begeleiding zich meer richten op de gewoonten die ervoor hebben gezorgd dat iemand langdurig over zijn grenzen bleef gaan. Het doel is om iemand te helpen weer aan het werk te gaan, zonder geleidelijk terug te vallen in dezelfde gewoonten die eerder aan de uitputting hebben bijgedragen.

Herstellen van een burn-out kost tijd

Een van de meest frustrerende aspecten van het herstellen van een burn-out is het verschil tussen wat iemand verwacht te kunnen en wat daadwerkelijk lukt. De meeste mensen zijn gewend aan een bepaald energieniveau. Door de jaren heen hebben ze verwachtingen ontwikkeld over hoeveel ze op een dag kunnen doen, vaak zonder daar bewust bij stil te staan. Die verwachtingen veranderen niet automatisch wanneer iemand uitgeput raakt.

Iemand die vroeger na het werk nog voldoende energie had om het huis te stofzuigen en boodschappen te doen, kan nu al moeite hebben om de vaatwasser uit te ruimen. Toch blijft diegene zichzelf vergelijken met de persoon die hij of zij vóór de burn-out was. In plaats van te beseffen dat de belastbaarheid op dit moment sterk verminderd is, raakt iemand gefrustreerd omdat iets wat vroeger nauwelijks moeite kostte, nu zo zwaar valt.

Dit kan tijdens het herstel voor extra druk zorgen. Iemand probeert bijvoorbeeld toch bepaalde taken af te maken, omdat hij vindt dat hij die nog steeds moet kunnen uitvoeren. Als halverwege de energie opraakt, kan dat gevoelens van teleurstelling of schuld oproepen. Het aanpassen van verwachtingen aan de huidige belastbaarheid is daarom een belangrijk onderdeel van het herstel. Dat betekent niet dat iemand moet accepteren dat zijn energie nooit meer terugkomt. Het betekent dat hij leert rekening te houden met wat op dit moment haalbaar is, in plaats van zichzelf voortdurend te vergelijken met hoe hij vroeger functioneerde.

Het herstel verloopt bovendien niet altijd gelijkmatig. Iemand kan een relatief goede dag hebben en denken dat hij zijn normale activiteiten weer kan oppakken, om de volgende dag opnieuw uitgeput te zijn. Zulke schommelingen kunnen ontmoedigend zijn, vooral als iedere moeilijke dag als een terugval wordt gezien. Een tijdelijke toename van klachten betekent echter niet automatisch dat het herstel is gestopt.

Hoe lang duurt het herstel van een burn-out?

Hoe lang het duurt om van een burn-out te herstellen, verschilt sterk per persoon. Milde burn-outklachten kunnen binnen enkele weken tot maanden afnemen wanneer de stress vermindert en er voldoende gelegenheid is om te herstellen. Bij een ernstige burn-out kan het herstel aanzienlijk langer duren, vooral wanneer iemand lange tijd is blijven doorgaan ondanks toenemende uitputting.

Verschillende factoren beïnvloeden hoe snel iemand herstelt, waaronder:

• De ernst en duur van de uitputting.
• Slaapkwaliteit en herstelgewoonten.
• Werkdruk en stressvolle omstandigheden.
• Perfectionisme en moeite met het stellen van grenzen.
• Traumagerelateerde stress of angstklachten.
• De mate van emotionele en sociale steun.

Te snel weer op het oude niveau proberen te functioneren kan het herstel vertragen. Duurzaam herstel vraagt doorgaans om een geleidelijke opbouw van activiteiten, waarbij rekening wordt gehouden met de huidige belastbaarheid.

Cognitieve gedragstherapie (CGT) bij burn-out

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een van de psychologische behandelmethoden die worden ingezet bij burn-out. Deze therapie onderzoekt hoe iemands overtuigingen over zichzelf invloed hebben op de manier waarop hij met druk omgaat. Iemand die bijvoorbeeld vindt dat fouten maken onacceptabel is, kan zijn werk telkens opnieuw controleren, ook als het eigenlijk al af is. Hoewel dit gedrag tijdelijk onzekerheid kan verminderen, zorgt het ook voor extra werk en blijft er minder tijd over om te herstellen.

CGT kan helpen om dergelijke gewoonten te herkennen en geleidelijk te veranderen. Iemand die zich schuldig voelt wanneer hij pauze neemt, kan bijvoorbeeld onderzoeken wat hij denkt dat er zal gebeuren als hij stopt met werken. Vervolgens kan hij die verwachtingen toetsen door zichzelf rust te gunnen, zonder direct weer aan onafgemaakte taken te beginnen.

Onderzoek suggereert dat behandelingen gebaseerd op CGT kunnen helpen om ervaren stress en bepaalde burn-outklachten te verminderen [3],[4],[6],[7]. De resultaten verschillen echter per onderzoek. Bovendien kan psychologische behandeling slechts beperkt effect hebben als de hoge werkdruk en andere belastende werkomstandigheden onveranderd blijven.

CGT kan vooral nuttig zijn voor mensen die beseffen dat hun manier van werken hen uitput, maar het moeilijk vinden om hun gedrag te veranderen. Het doel is om anders met druk te leren omgaan en gewoonten te ontwikkelen die minder belastend zijn, zonder dat iemand voortdurend moet compenseren voor onredelijke eisen op het werk.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT) bij burn-out

Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kan mensen helpen die het moeilijk vinden om hun gedrag te veranderen omdat dit ongemakkelijke gevoelens oproept. Iemand met een burn-out kan bijvoorbeeld heel goed beseffen dat hij minder moet werken, maar zich schuldig voelen wanneer hij een verzoek van een collega afwijst. In plaats van een grens te stellen, blijft hij extra werk aannemen om dat schuldgevoel te vermijden.

ACT helpt mensen te herkennen wanneer hun gedrag wordt gestuurd door de behoefte om onaangename emoties te vermijden. In dit voorbeeld richt de behandeling zich niet noodzakelijk op het wegnemen van het schuldgevoel. Iemand leert juist dat hij zich schuldig kan voelen zonder daar automatisch op te reageren door meer verantwoordelijkheid op zich te nemen.

Een ander belangrijk onderdeel van ACT is onderzoeken wat iemand belangrijk vindt in het leven. Iemand kan het bijvoorbeeld belangrijk vinden om betrouwbaar te zijn op het werk, maar tegelijkertijd meer tijd met zijn gezin willen doorbrengen. Als het werk steeds voorrang krijgt, sluit zijn gedrag mogelijk niet meer aan bij wat hij zelf het belangrijkst vindt. ACT kan helpen om bewustere keuzes te maken, ook als die keuzes in het begin ongemakkelijk voelen.

Onderzoek suggereert dat behandelingen gebaseerd op ACT mensen kunnen helpen om flexibeler met werkgerelateerde stress om te gaan [8],[9]. ACT neemt een te hoge werkdruk echter niet weg. Hoe nuttig deze behandeling bij burn-out is, hangt daarom mede af van de mogelijkheden die iemand heeft om zijn omstandigheden daadwerkelijk te veranderen.

EMDR bij de behandeling van burn-out

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) wordt voornamelijk gebruikt voor de behandeling van psychische klachten die samenhangen met traumatische ervaringen. Hoewel EMDR geen gevestigde behandeling is voor burn-out zelf, kan het nuttig zijn wanneer ingrijpende ervaringen bijdragen aan iemands aanhoudende stressklachten.

Iemand die bijvoorbeeld herhaaldelijk door een leidinggevende is vernederd, kan zich nog steeds bedreigd voelen wanneer hij kritiek krijgt, zelfs nadat hij van baan is veranderd. Hij begrijpt misschien dat zijn huidige leidinggevende redelijk reageert, maar ervaart toch een sterke emotionele reactie zodra zijn werk ter discussie wordt gesteld.

Als deze reacties samenhangen met belastende herinneringen, kan EMDR helpen om de emotionele lading van die ervaringen te verminderen. Dat iemand zich overweldigd voelt door zijn werk, betekent echter niet automatisch dat er sprake is van onverwerkte traumatische ervaringen of dat EMDR een geschikte behandeling is.

Een zorgvuldige beoordeling is daarom belangrijk. Sommige mensen met een burn-out hebben daarnaast traumagerelateerde klachten, waaronder symptomen die passen bij complexe PTSS. In dergelijke gevallen kan het nodig zijn om deze klachten afzonderlijk te behandelen, naast het aanpakken van de omstandigheden die bijdragen aan de burn-out.

Leefstijlaanpassingen bij het herstellen van een burn-out

Herstellen van een burn-out vraagt vaak om aanpassingen in de dagelijkse routine. Daarbij is het belangrijk om rekening te houden met de hoeveelheid energie die iemand op dat moment heeft. Iemand die ernstig uitgeput is, kan merken dat activiteiten die vroeger plezierig waren, ineens veel inspanning kosten.

Iemand die bijvoorbeeld gewend was om na het werk te sporten, kan nu al uitgeput raken van een korte wandeling. Direct proberen om de oude sportroutine weer op te pakken, kan ervoor zorgen dat de klachten verergeren. Het kan verstandiger zijn om te beginnen met een hoeveelheid beweging die haalbaar is en deze geleidelijk uit te breiden naarmate de belastbaarheid toeneemt.

Ook slaap verdient aandacht. Sommige mensen blijven na hun werk nog urenlang in gedachten bezig met hun werkzaamheden. Ze liggen bijvoorbeeld wakker omdat ze nadenken over onafgemaakte taken, waardoor ze onvoldoende rust krijgen. Een regelmatig avondritme kan helpen, hoewel aanhoudende slaapproblemen soms aanvullend onderzoek vereisen.

Een andere moeilijkheid is leren om tijd door te brengen zonder het gevoel te hebben dat er iets bereikt moet worden. Iemand die jarenlang een succesvolle dag afmat aan hoeveel werk hij had verzet, kan zich ongemakkelijk voelen wanneer hij nauwelijks iets doet. Tijdens het herstel kan het echter nodig zijn om te accepteren dat de beschikbare energie voorlopig beperkt is.

Leefstijlaanpassingen kunnen het herstel ondersteunen, maar ze kunnen een structureel te hoge werkdruk niet blijven compenseren. Iemand die onder onredelijk hoge druk blijft werken, kan moeite blijven houden met herstellen, ongeacht hoe zorgvuldig hij zijn tijd buiten het werk indeelt.

Weer aan het werk na een burn-out

Weer aan het werk gaan na een burn-out kan lastig zijn. Dat iemand zich thuis beter voelt, betekent namelijk niet automatisch dat hij zijn oude werkbelasting alweer aankan. Tijdens het herstel raakt iemand gewend aan minder verantwoordelijkheden. Eenmaal terug op het werk kan blijken dat een paar uur geconcentreerd werken veel meer energie kost dan verwacht.

Daarom kan het verstandig zijn om het werk geleidelijk weer op te bouwen, vooral na een langdurige periode van ernstige uitputting. Iemand kan bijvoorbeeld beginnen met minder uren en een beperkt aantal verantwoordelijkheden. Vervolgens kan de werkbelasting worden aangepast op basis van hoe goed hij deze aankan.

Het is ook belangrijk om te kijken wat er na de werkdag gebeurt. Iemand kan vier uur werken redelijk goed volhouden, maar vervolgens de rest van de dag nodig hebben om daarvan te herstellen. Als dit zo blijft, is het mogelijk nog te vroeg om meer uren te gaan werken. Het doel is om een werkbelasting te vinden die iemand kan volhouden zonder steeds verder uitgeput te raken.

Ook de omstandigheden die aan de burn-out hebben bijgedragen, verdienen aandacht. Terugkeren naar een afdeling met personeelstekorten en dezelfde buitensporige verwachtingen kan ervoor zorgen dat iemand opnieuw onder dezelfde druk komt te staan. Waar mogelijk is het verstandig om de werkgever te betrekken bij het maken van de noodzakelijke aanpassingen.

Voor mensen in leidinggevende functies kan terugkeren naar het werk ook betekenen dat ze anders met hun verantwoordelijkheden moeten leren omgaan. Een manager die voorheen iedere belangrijke beslissing persoonlijk wilde controleren, zal bijvoorbeeld beter moeten leren delegeren. Psychologische begeleiding kan helpen als het loslaten van controle veel ongemak oproept. In sommige gevallen kan businesscoaching aanvullende ondersteuning bieden bij het ontwikkelen van werkgewoonten die op de lange termijn beter vol te houden zijn.

Kan medicatie helpen bij een burn-out?

Er bestaat momenteel geen medicatie die specifiek is goedgekeurd voor de behandeling van burn-out [11]. Sommige mensen met een burn-out hebben echter ook andere aandoeningen waarvoor medicatie nuttig kan zijn. Iemand die naast een burn-out bijvoorbeeld een depressie heeft ontwikkeld, kan na een medische beoordeling antidepressiva voorgeschreven krijgen.

Ook bij ernstige slaapproblemen kan medicatie worden overwogen. Of dit verstandig is, hangt af van de aard van de klachten en de mogelijke risico’s van de behandeling. Slaapmedicatie is doorgaans bedoeld voor kortdurend gebruik en niet als langdurige oplossing.

Hoewel medicatie bepaalde klachten of bijkomende aandoeningen kan verlichten, verandert het niets aan de werkomstandigheden die de burn-out hebben veroorzaakt. Iemand die onder een te hoge werkdruk blijft functioneren, kan problemen blijven ervaren, zelfs wanneer de slaap of stemming verbetert. Het aanpakken van deze omstandigheden blijft daarom een belangrijk onderdeel van het herstel.

Wanneer is het verstandig om professionele hulp te zoeken?

Je hoeft niet te wachten totdat je helemaal niet meer kunt werken voordat je professionele hulp zoekt. Als uitputting een vast onderdeel van je dagelijks leven is geworden en je ondanks voldoende rust nauwelijks herstelt, kan het verstandig zijn om contact op te nemen met een zorgverlener.

Een belangrijk waarschuwingssignaal is dat dagelijkse verantwoordelijkheden steeds moeilijker worden. Iemand die vroeger zonder veel moeite een volledige werkdag aankon, kan nu al moeite hebben om zich langer dan een uur te concentreren. Anderen merken dat ze na het werk nauwelijks energie overhouden voor hun gezin, zelfs als hun werkdruk niet is toegenomen.

Professionele hulp is ook aan te raden wanneer de klachten blijven verergeren of pogingen om stress te verminderen weinig verschil maken. Een beoordeling kan helpen om vast te stellen of burn-out de meest waarschijnlijke verklaring is of dat andere gezondheidsproblemen mogelijk een rol spelen.

Als je langdurige gevoelens van hopeloosheid of depressieve klachten ervaart, is het extra belangrijk om professionele hulp te zoeken. Gedachten aan zelfdoding of zelfbeschadiging vragen om een snelle professionele beoordeling, ongeacht of je denkt dat je klachten door een burn-out worden veroorzaakt.

Literatuur

• [1] Blasche, G., Leibetseder, V., & Marktl, W. (2010). Association of spa therapy with improvement of psychological symptoms of occupational burnout. Complementary Medicine Research, 17, 132-136.
• [2] Grensman, A., Acharya, B. D., Wändell, P., Nilsson, G., & Werner, S. (2016). Health-related quality of life in patients with burnout on sick leave. International Archives of Occupational and Environmental Health, 89, 319-329.
• [3] Korczak, D., Wastian, M., & Schneider, M. (2012). Therapy of the burnout syndrome. GMS Health Technology Assessment, 8.
• [4] Jaworska-Burzyńska, L., Kanaffa-Kilijańska, U., Przysiężna, E., & Szczepańska-Gieracha, J. (2016). The role of therapy in reducing the risk of job burnout. Archives of Psychiatry and Psychotherapy, 4, 43-52.
• [5] Italia, S., Favara‐Scacco, C., Di Cataldo, A., & Russo, G. (2008). Evaluation and art therapy treatment of burnout syndrome in oncology units. Psycho‐Oncology, 17, 676-680.
• [6] Mommersteeg, P., Keijsers, G. P., Heijnen, C. J., Verbraak, M. J., & van Doornen, L. J. (2006). Cortisol deviations in people with burnout before and after psychotherapy. Health Psychology, 25, 243.
• [7] Oosterholt, B. G., Van der Linden, D., Maes, J. H., Verbraak, M. J., & Kompier, M. A. (2012). Cognitive functioning of burnout patients before and after treatment. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 358-369.
• [8] Hosseinaei, A., Ahadi, H., Fata, L., Heidarei, A., & Mazaheri, M. M. (2013). Effects of ACT-based training on job stress and burnout. Iranian Journal of Psychiatry & Clinical Psychology, 19.
• [9] Vilardaga, R., Luoma, J. B., Hayes, S. C., Pistorello, J., Levin, M. E., Hildebrandt, M. J., … & Bond, F. (2011). Burnout among the addiction counseling workforce. Journal of Substance Abuse Treatment, 40, 323-335.
• [10] Soares, C. (2015). EMDR as a treatment tool for burnout. Factores de Risco, 37, 82-87.
• [11] Kakiashvili, T., Leszek, J., & Rutkowski, K. (2013). The medical perspective on burnout. International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health, 26, 401-412.