Symptomen van somatische-symptoomstoornis: signalen, voorbeelden en wanneer hulp zoeken

Geschreven door Niels Barends, MSc, psycholoog met meer dan 14 jaar klinische ervaring in de behandeling van angststoornissen, trauma-gerelateerde klachten, emotionele disregulatie en somatische-symptoomstoornis. Geüpdatet mei 2026.

Symptomen van somatische-symptoomstoornis (SSS) bestaan uit belastende lichamelijke klachten in combinatie met aanhoudende zorgen, lichaamsmonitoring, geruststelling zoeken, vermijding of duidelijke beperkingen in het dagelijks functioneren. De lichamelijke symptomen zijn echt, maar worden klinisch relevant wanneer ze sterk verbonden raken met emotionele stress en gezondheidsangst.

Mensen met een somatische-symptoomstoornis kunnen klachten ervaren zoals pijn, vermoeidheid, duizeligheid, maag- en darmklachten, druk op de borst, gevoelloosheid, tintelingen, seksuele klachten of andere lichamelijke sensaties. Deze symptomen kunnen wel of niet volledig verklaard worden door een medische aandoening. Wat klinisch vooral belangrijk is, is hoeveel angst, stress en beperkingen de klachten veroorzaken.

SSS kan overlappen met angststoornissen, complexe PTSS, paniekklachten, depressie en patronen van emotionele disregulatie die soms voorkomen bij aandoeningen zoals borderline persoonlijkheidsstoornis. Daarom is het belangrijk om naar het volledige klachtenpatroon te kijken en niet alleen naar één lichamelijke klacht.

Deze pagina bespreekt de meest voorkomende symptomen van somatische-symptoomstoornis, hoe deze zich in het dagelijks leven kunnen uiten, hoe de vicieuze cirkel tussen lichaam en angst ontstaat en wanneer professionele hulp zinvol kan zijn. Je kunt ook de SSS test doen of meer lezen over de behandeling van somatische-symptoomstoornis.

Belangrijkste symptomen van somatische-symptoomstoornis

Somatische-symptoomstoornis wordt niet vastgesteld op basis van één specifieke lichamelijke klacht. De diagnose wordt gesteld wanneer lichamelijke symptomen gepaard gaan met overmatige stress, aanhoudende zorgen of gedragspatronen die het dagelijks functioneren duidelijk beïnvloeden.

Iemand met somatische-symptoomstoornis kan één of meerdere lichamelijke klachten ervaren en sterk gefocust raken op de betekenis van die symptomen. De klachten kunnen angst oproepen, leiden tot herhaald controleren, vermijding, geruststelling zoeken of frequente medische consulten. Na verloop van tijd kan het lichaam hierdoor onveilig en onvoorspelbaar gaan aanvoelen.

Het kernpatroon bestaat vaak uit:

• één of meerdere belastende lichamelijke symptomen
• hoge niveaus van angst of zorgen over de gezondheid
• frequente lichaamsmonitoring
• moeite om geruststelling of normale testresultaten te vertrouwen
• vermijding van activiteiten uit angst dat symptomen erger worden
• duidelijke beperkingen in werk, relaties of dagelijks functioneren

Veelvoorkomende lichamelijke symptomen

Somatische klachten kunnen sterk verschillen per persoon. Sommige mensen ervaren één dominante klacht, terwijl anderen meerdere symptomen hebben verspreid over verschillende lichaamssystemen. De klachten kunnen in de loop van de tijd veranderen of verergeren tijdens stressvolle periodes.

Veelvoorkomende lichamelijke symptomen zijn:

• hoofdpijn
• vermoeidheid of weinig energie
• rugpijn
• gewrichtspijn
• buikpijn
• opgeblazen gevoel of maag- en darmklachten
• misselijkheid
• duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd
• druk op de borst of hartkloppingen
• kortademigheid
• pijn tijdens seks
• gevoelloosheid, tintelingen of zwakteachtige sensaties
• geheugen- of concentratieproblemen
• urologische klachten

De aanwezigheid van lichamelijke klachten betekent niet automatisch dat iemand een somatische-symptoomstoornis heeft. Medisch onderzoek blijft belangrijk, vooral wanneer klachten nieuw, ernstig, onverklaarbaar of veranderend zijn. SSS wordt waarschijnlijker wanneer lichamelijke symptomen gepaard gaan met aanhoudende gezondheidsgerelateerde stress en terugkerende patronen van zorgen, controleren of vermijding.

Psychologische en gedragsmatige symptomen

De psychologische en gedragsmatige symptomen zijn vaak de duidelijkste signalen van somatische-symptoomstoornis. Veel mensen raken gevangen in een patroon waarbij lichamelijke sensaties als bedreigend worden geïnterpreteerd, wat leidt tot meer angst en meer aandacht voor het lichaam.

Veelvoorkomende psychologische en gedragsmatige symptomen zijn:

• aanhoudende zorgen dat lichamelijke klachten wijzen op iets ernstigs
• frequent controleren van het lichaam
• herhaaldelijk online zoeken naar symptomen
• moeite hebben om medische geruststelling te vertrouwen
• vaak artsen bezoeken of meerdere meningen zoeken
• vermijden van sport, werk, sociale activiteiten of seks uit angst voor symptomen
• de hele dag bezig zijn met gezondheid en lichamelijke klachten
• veel stress ervaren wanneer symptomen veranderen of fluctueren
• zich niet begrepen voelen door artsen, partners of familieleden
• moeite hebben om te ontspannen omdat het lichaam onveilig aanvoelt

Voor mensen in de omgeving van iemand met somatische-symptoomstoornis kunnen deze patronen moeilijk te begrijpen zijn. Partners, vrienden of familieleden weten soms niet meer hoe ze moeten reageren wanneer geruststelling niet lijkt te helpen. Dit kan leiden tot frustratie of emotionele afstand, zelfs wanneer naasten juist steun proberen te bieden.

De vicieuze cirkel van somatische symptomen

Veel mensen met somatische-symptoomstoornis voelen zich gevangen in een vicieuze cirkel. Een lichamelijke sensatie ontstaat, de gedachte interpreteert deze als gevaarlijk, de angst neemt toe en het lichaam raakt meer geactiveerd. Deze activatie kan de oorspronkelijke sensatie vervolgens versterken, waardoor opnieuw meer angst en lichaamsmonitoring ontstaat.

Een typische vicieuze cirkel kan er als volgt uitzien:

• Er ontstaat een lichamelijke sensatie.
• De sensatie wordt als bedreigend geïnterpreteerd.
• De angst neemt toe.
• Het zenuwstelsel raakt sterker geactiveerd.
• Lichamelijke sensaties worden sterker of opvallender.
• De persoon gaat controleren, vermijden, online zoeken of geruststelling vragen.
• Er ontstaat tijdelijke opluchting.
• De cyclus begint opnieuw zodra er een nieuwe sensatie verschijnt.

Deze vicieuze cirkel kan zeer uitputtend zijn. Mensen hebben vaak het gevoel dat ze hun lichaam voortdurend moeten controleren, gevaar proberen te voorkomen of wachten tot klachten terugkomen. Behandeling richt zich vaak op het geleidelijk doorbreken van deze cyclus en het lichaam opnieuw veiliger laten aanvoelen.

Waarom de diagnose soms moeilijk is

Het diagnosticeren van somatische-symptoomstoornis kan ingewikkeld zijn omdat medische aandoeningen eerst moeten worden onderzocht en waar nodig uitgesloten. Veel mensen ondergaan eerst medische onderzoeken, specialistische consulten of herhaalde evaluaties voordat de psychologische en stressgerelateerde componenten van de klachten worden herkend.

Dit proces kan frustrerend zijn. Sommige mensen voelen zich niet serieus genomen wanneer er geen duidelijke medische verklaring wordt gevonden, terwijl anderen zich tijdelijk gerustgesteld voelen maar opnieuw angstig worden zodra symptomen terugkeren. Een zorgvuldige diagnose neemt zowel lichamelijke gezondheid als psychologische patronen serieus.

Somatische-symptoomstoornis betekent niet dat symptomen nep zijn of dat medische zorg onnodig is. Het betekent dat de relatie tussen symptomen, angst, aandacht en gedrag onderdeel van het probleem is geworden.

Gerelateerde aandoeningen en overlappende symptomen

Somatische-symptoomstoornis overlapt vaak met andere aandoeningen waarbij angst, emotionele disregulatie, trauma of verhoogde stressgevoeligheid een rol spelen. Het begrijpen van deze overlap kan helpen om duidelijker te krijgen of de klachten vooral samenhangen met SSS, angst, trauma of een combinatie van verschillende patronen.

Wanneer professionele hulp zoeken?

Het kan verstandig zijn om professionele hulp te zoeken wanneer lichamelijke klachten veel stress veroorzaken, leiden tot voortdurende zorgen, vermijding of duidelijke beperkingen in het dagelijks functioneren. Dit is vooral belangrijk wanneer geruststelling de angst niet vermindert, wanneer klachten voortdurend je aandacht opeisen of wanneer je werk, relaties of normale activiteiten gaat vermijden uit angst voor lichamelijke symptomen.

Een psycholoog of psychiater kan helpen beoordelen of het klachtenpatroon past bij somatische-symptoomstoornis, gezondheidsangst, trauma-gerelateerde klachten, paniekklachten, depressie of een andere aandoening. Behandeling kan helpen om lichaamsmonitoring te verminderen, emotionele regulatie te verbeteren en het vertrouwen in het lichaam geleidelijk te herstellen.

Veelgestelde vragen over symptomen van somatische-symptoomstoornis

Literatuur:

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
• World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11). World Health Organization.
• Kroenke, K. (2007). Efficacy of treatment for somatoform disorders: a review of randomized controlled trials. Psychosomatic Medicine, 69, 881-888.
• Sumathipala, A. (2007). What is the evidence for the efficacy of treatments for somatoform disorders? A critical review of previous intervention studies. Psychosomatic Medicine, 69, 889-900.
• Rief, W., Hessel, A., & Braehler, E. (2001). Somatization symptoms and hypochondriacal features in the general population. Psychosomatic Medicine, 63, 595-602.
• Annemiek van, D., Julian D, F., Onno van der, H., Maarten JM, V. S., Peter GM, V. D. H., & Martina, B. (2011). Childhood traumatization by primary caretaker and affect dysregulation in patients with borderline personality disorder and somatoform disorder. European Journal of Psychotraumatology, 2, 5628.